محیط طبیعی و محیط جغرافیایی

همان طور که در تعریف علم جغرافیا خواندید انسان و محیط دو عامل اصلی در علم جغرافیا محسوب میشود. انسان تنها آقریده ی هوشمند خداوند است. هوش و خلاقیت انسان به او کمک می کند تا بتواند از امکانات اطراف خود به بهترین شکل استفاده کند.در اطراف ما پدیده های مختلفی مانند کوه، دره ،رود، دریاچه، جنگل،بیابان و... وجود دارد. در طول زمان انسان فهمید که می تواند بسیاری از نیازهایش را از محیط طبیعی بدون هیچ به دست آورد، اما اگر بخواهد از اطراف خود استفاده ی بیش تری ببرد لازم است تا در این محیط تغییراتی ایجاد کند. به این ترتیب،محیط طبیعی به محیط جغرافیایی تبدیل شد بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. اما م علی(ع)

محیط جغرافیایی

 


*مقدمه

 

طی سال های گذشته مطالب مختلفی را در کتاب های درسی خوانده اید.آیا هیچ اندیشیده اید که این مطالب در زندگی شما چه کاربردی دارد؟

بدون شک همه ی علوم مفیدند.اما برخی از آنها در زندگی حال و آینده ی ما نقش بیش تری دارند.یکی از آن  علوم،علم جغرافیاست که در این کتاب میخواهیم با آن بیش تر آشنا شویم. می خواهیم ببینیم تا چه اندازه این  علم در زندگی ما موثر است؟پیش از آن که به نقش و اهمیت دانش جغرافیا در زندگی پی ببریم لازم است با تعریف این علم آشنا  شویم.

 

*جغرافیاچیست؟

با توجه به گستردگی شاخه های این رشته علمی تعاریف زیادی از آن صورت گرفته است و لیکن یکی از ساده ترین و قدیمی ترین تعاریف جغرافیا«علم توصیف زمین » است. به عبارت دیگر در گذشته،علمی بود که به وصف زمین و پدیده های مختلف روی آن می پرداخت.

انسان با توسعه دانش،صنعت و فناوری به طور دائم کره زمین را تغییر می دهد.

بنابراین،با توجه به مقتضیات علمی زمان تعریف علم جغرافیا مانند سایر رشته های علمی دستخوش تحول و تکامل گردید. از این رو می بایستبه عملکرد انسان بر محیط نیز توجه شود.امروزه می توان جغرافیا را «علم بررسی رابطه ی متقابل انسان و محیط» به منظور بهبود زندگی بشر دانست.

 

*رابطه متقابل انسان و محیط:

همان طور که در تعریف علم جغرافیا خواندید انسان و محیط دو عامل اصلی در علم جغرافیا محسوب  می شود.انسان تنها آقریده ی هوشمند خداوند است. هوش و خلاقیت انسان به او کمک می کند تا بتواند از امکانات اطراف خود به بهترین شکل استفاده کند.در اطراف ما پدیده های مختلفی مانند کوه، دره ،رود، دریاچه، جنگل،بیابان و... وجود دارد. در طول زمان انسان فهمید که می تواند بسیاری از نیازهایش را از محیط طبیعی بدون هیچ به دست آورد، اما اگر بخواهد از اطراف خود استفاده ی بیش تری ببرد لازم است تا در این محیط تغییراتی ایجاد کند. به این ترتیب،محیط طبیعی به محیط جغرافیایی تبدیل شد.

چگونگی رابطه انسان با محیط در همه جای کره ی زمین یکسان نیست.در بسیاری از مناطق (مانند مناطق قطبی) شرایط محیطی به گونه ای است که بهره برداری و زندگی در آن جا برای انسان از وسایل ابتدایی و ساده استفاده می کرد. بنابراین، محیط کم تر تغییر می کرد، اما با پیشرفت علوم و فناوری انسان از محیط بیش تر استفاده کرد و تغییرات زیادتری ایجاد کرده است، به عنوان مثال، انسان در گذشته با استفاده از مواد و مصالحی که  که طبیعت در اختیارش می گذاشت برای خود مسکن می ساخت. اما امروزه منابع معدنی مختلف را از اعماق زمین بیرون می کشد. با تغییر این مواد اولیه در کارخانه ها، محصولات جدیدی تویلد می کند،در نتیجه انسان با دخالت های خود در محیط، تغییراتی را به وجود آورده و آن را از حالت تعادل خارج کرده است.

 محیط طبیعی

*چرا انسان در ارتباط با طبیعت، دچار مشکل شده است؟

محیط طبیعی در کل، یک مجموعه ی متعادل شامل هواکره (اتمسفر)، سنگ کره(لیتوسفر) وآب کره(هیدروسفر) است در هر سه محیط انسان با دخالت های خود تغییراتی را به وجود آورده است و این سه محیط را از حالت تعادل خارج کرده است. به مثال زیر توجه کنید:

 

 

قطع درختان جنگلی(سنگ کره)سبب افزایش گازکربنیک(هواکره) و آلودگی هوا می شود.پیامد این تغییرات، سبب افزایش دمای کره ی زمین و ذوب شدن یخچال های قطبی و بالا آمدن سطح آب دریاها و اقیانوس ها می شود (آب کره).

به هر حال توازن در محیط طبیعی مانند محیط دریا،محیط جو (آتمسفر) جنگل، نواحی قطبی نباید با زیاده روی در بهره برداری و غارت طبیعت توسط انسان به هم بخورد. امروزه برخی از کشورهای پیشرفته ی صنعتی با دانش و فناوری جدید در هر گوشه از جهان، دست به بهره برداری شدید زده و سودجویانه در حال برهم زدن تعادل محیط زیست انسان هستند.

 

*جغرافی دانان در بهبود زندگی انسان چه نقشی دارند؟

ما در زندگی روزمره ی خود از علم جغرافیا استفاده ی  فراوان می کنیم.لباسی که می پوشیم معمولا متناسب با شرایط آب و هوایی محل زندگی ماست، نوع غذایی که می خوریم اغلب با توجه به محصولات کشاورزی محیط جغرافیایی اطراف ما فراهم شده است. پنجره اغلب خانه ها براساس جهت های جغرافیایی ساخته شده است. بنابراین، علم در بهبود زندگی انسان نقش دارد.

مثلا جغرافی دان برای شناسایی و تعیین منطقه ی مناسب کشت چای،همه ی ویژگی های لازم برای کشت این محصول از جمله نوع آب و هوا، نوع خاک، نوع ناهمواری، بازار فروش، نیروی انسانی مناسب برای کشت را بررسی می کند و با توجه به همه ی این موارد مکان مناسب را انتخاب می نماید.

برای ایجاد یک فروشگاه در شهر تراکم جمعیت،قیمت مغازه ها و زمین، نزدیکی به ایستگاه های حمل و نقل شهری،نزدیکی به منطقه ی به مسکونی و بازار را مورد مطالعه قرار میدهد.بدین ترتیب جغرافیا با دید «ترکیبی»یا «کل نگری» به مطالعه و بررسی موضوعات می پردازد زیرا اجزا و عوامل محیطی در ارتباط با یکدیگر عمل می کنند.

مطالعه ی همه جانبه و جامع تمام پدیده ها با ویژگی های آن در یک مکان، همان به کارگیری دید ترکیبی است که جغرافی دان از آن استفاده می کند و به حل مشکل می پردازد و یا طرح مناسبی ارایه می کند.

 محیط انسانی

*جغرافی دانان اطلاعات خود را از چه منابعی به دست می آورند؟

هرگاه جغرافی دانان با مسئله ای روبرو شوند، برای پاسخگویی به آن و انجام مطالعات خود به اطلاعات نیاز دارند.این اطلاعات را می توان از منابع و روش های مختلفی به دست آورد مانند:

الف_روش های کتابخانه ای:در روش کتابخانه ای محقق و جغرافی دان با استفاده از منابع موجود در کتابخانه به گردآوری اطلاعات اقدام می کند. در این روش تقریبا بیش تر تلاش جغرافی دان در کتابخانه صورت می گیرد.کتاب ها،مقاله ها،نقشه ها،نرم افزارهای رایانه ای،عکس های هوایی،تصاویر ماهواره ای،اسناد،مطبوعات و آمارنامه ها از منابع گردآوری اطلاعات محسوب می شود.

1_ یکی از راه های کسب اطلاعات،مراجعه به سازمان ها و استفاده از کتاب ها و آمارنامه ها است.

مثلا برای شناخت وضعیت آب و هوای یک ناحیه و تهیه آمار و اطلاعات چندین ساله، به سازمان هواشناسی مراجعه می کند.این اطلاعات شامل:

 

میزان دما و بارش (ماهانه و سالانه)، تعداد روزهای یخبندان، ساعات آفتابی،سرعت و جهت وزش باد و... می باشد. برخی جغرافی دانان این اطلاعات را به صورت نمودارهای مختلف نمایش می دهند.

2_جغرافی دانان می توانند از نقشه های مختلف استفاده کنند.نقشه ها پراکنندگی پدیده های انسانی و طبیعی را نمایش می دهند.

جغرافی دانان براساس اهداف خود  از نقشه ها در مقیاس های مختلف استفاده می کنند.نقشه های بزرگ مقیاس،جزئیات را بهتر نمایش می دهند.مانند نقشه های شهری که در آن ها حتی خیابان های فرعی هم مشخص است

برخی نقشه ها در مقیاس کوچک تهیه می شوند و پهنه های وسیعی از سطح زمین(کشورها_قاره ها) را نمایش دهند که جزئیات در آن ها دقیق و مشخص نیست. جغرافی دانان می توانند با مقایسه ی چند نقشه به یک یا چند نتیجه جدید برسند.

3_جغرافی دانان، از عکس های هوایی که به وسیله ی هواپیما تهیه می شود استفاده می کنند به دلیل دید همه جانبه ای که به دست می دهد،بسیار مفیدند.امروزه در احداث جاده های بین شهری، حفر تونل ها،جنگل کاری های مصنوعی،تعیین محدودهی پارک های وحش،تاسیس سد ها و قبل از هرکار عمرانی دیگری در سطح وسیع، از عکس های هوایی استفاده می کنند.

جغرافی دانان مستقیما عکس های هوایی را برای بررسی وضعیت پدیده های موجود،با یک دید کلی به کار می گیرد. کارایی عکس های هوایی زمانی بهتر معلوم می شود که از یک ناحیه به فاصله ی زمانی معین مثلا چند ماه یا چند سال تصاویر متعدد گرفته باشند. مقایسه ی عکس ها نشان دهندهی تغییرات پدیده های مختلف در سطح زمین است.

امروزه با پرتاب ماهواره ها نیز به منظور بررسی منابع زمینی وثبت تصاویر از ارتفاعات مختلف، میدان دید گسترده ای برای مطالعه ی پدیده ها به وجود آمده است.

داده های دریافتی از ماهواره ها می تواند بر روی کاغذ و یا بر صفحه نمایش یک رایانه نقش ببندد.بازتاب نور هر پدیده،در تصاویر ماهواره ای بیانگر وضعیت خاصی است. به عنوان مثال،منابع آب های سطحی،گیاهان،جنس سنگ ها،شکل ناهمواری وگستره ی بیابان ها و کشت زارها و...بارنگ های خاصی مشخص می شوند.

تصاویر ماهواره ای نیز دید ترکیبی به دست می دهند،زیرا اجزای گوناگون یک محیط را یکجا و به هم پیوسته به نمایش می گذارند.

مقایسه ی تصاویر ماهواره ای که در زمان های مختلف تهیه شده است،چگونگی روند تغییر پدیده های طبیعی و انسانی در سطح زمین را به خوبی نشان می دهد.

ب_روش های میدانی: به روش هایی گفته می شود که جغرافی دان برای گرداوری اطلاعات ناگزیر است از محیط های مختلف بازدید کند و از طریق ارتباط مستقیم،اطلاعات موردنظر را گردآوری کند، به عنوان مثال،تخریب جنگل و یا آلودگی هوا و دریا را از نزدیک ببینید.

1_پرسش نامه: پرسش نامه از تعدادی پرسش کتبی تشکیل شده که پاسخ دهنده می تواند به صورت حضوری یاغیرحضوری به آنها پاسخ دهد. گاهی پرسش های مربوط به موضوع مورد تحقیق به شکل مستقیم یا غیر مستقیم مطرح می شود.

2_مصاحبه:روشی است که اطلاعات موردنیاز تحقیق از طریق ارتباط مستقیم بین جغرافی دان با پاسخگو(مصاحبه شونده) به دست می آید،مثلا در مورد وقوع مخاطرات طبیعی در گذشته یا تغییر سیمای شهر یا روستا، اطلاعات افراد کهنسال یا متخصصان مربوطه می تواند منبعی قابل اطمینان باشد.

3_مشاهده: گاهی امکان استفاده از پرسش نامه یا انجام مصاحبه وجود ندارد و در منابه کتابخانه ای نیز مطلب مرتبطی یافت نمی شود. از آن گذشته مشاهده ی بسیاری از پدیده ها و روابط بین آن ها برای پژوهشگر واقعیت های زیادی را روشن می کند،در چنین وضعیتی جغرافی دان با مراجعه به مکان مورد مطالعه و مشاهده ی مستقیم،اندازه گیری و ثبت یافته های خود رابه شکل یاداشت،نقاشی و کروکی در می آورد و ازآن استفاده می کند. بدیهی است هر چه دانش و تجربه ی جغرافی دان بیش تر باشد،اطلاعات به دست آمده از طریق مشاهده ی مستقیم غنی تر خواهد بود.

انسان چگونه موجب گسترش بیابان ها می شود؟

هر سرزمینی توان و ظرفیت معینی دارد.حال اگر میزان بهره برداری بیش تر از توان آن سرزمین باشد،تعادل محیط به هم می خورد و زندگی گیاهان،جانوران و انسان در معرض خطر قرار می گیرد.نواحی خشک و نیمه خشک از نظر توان طبیعی بسیار ضعیف هستند. فعالیت های انسانی نابخردانه،توان این نواحی را به سرعت کاهش می دهد و موجب گسترش بیابان ها (بیابان زایی) می شود.

بنابراین،بیابان زایی فرایند تخریب زمین با تغییر منابع گیاهی،خاک و...است که  فعالیت های انسان عامل مهم این تخریب محسوب می شود.

خاک قشر نازکی است که بر زمین گسترده شده است و معمولا کم تر ضخامت دارد. برای تشکیل یک سانتی متر خاک،بیش از هزار سال زمان لازم است. این منبع با ارزش حیاتی باید به طور مورد استفاده قرار گیرد. هر ساله میلیون ها تن خاک در جهان از بین می رود و دچار فرسایش می شود. فرسایش خاک،یعنی

جا به جایی افقی خاک از محلی به محل دیگر توسط آب یا باد.فرسایش خاک یک فرایند طبیعی است،ولی وقتی انسان با اعمال بی رویه ی خود به خصوص در مناطق خشک که بسیار حساس است موجب فرسایش خاک می شود،در این صورت فرسایش غیر طبیعی به وجود می آورد.

 محیط زیست

*چرای بی رویه دام ها:

وقتی پوشش گیاهی یک ناحیه در اثر چرای تعداد زیاد دام از بین می رود،ذرات خاک به آسانی به وسیله باد و آب پراکنده می شود.

*شخم زدن نامناسب خاک:

شخم زدن در جهت شیب خاک،حرکت آب و شست و شوی لایه ی سطحی خاک را سریع تر می کند.

 

*تخریب جنگل ها:

وقتی جنگل ها را برای ایجاد مزارع کشاورزی،ساختن جاده ها،کارخانه ها و خانه های مسکونی از بین می برد، خاک به راحتی بر اثر بارندگی و وزش باد شسته و پراکنده می شود و فرسایش می یابد، زیرا ریشه ی گیاهان از خاک در برابر باران و باد محافظت می کند.

بهره برداری بیش از حد خاک: استفاده بیش از حد از خاک:

استفاده ی بیش از توان خاک برای کشاورزی،موجب از بین مواد لازم خاک و فرسایش آن می شود.

 

شور شدن خاک:

انسان به طرق مختلف موجب افزایش نمک در خاک می شود، از جمله آبیاری زمین کشاورزی با آب شور، دادن کود شیمیایی شور به زمین، از بین بردن پوشش گیاهی،آتش زدن گیاهان و بقایای محصولات کشاورزی در زمین و...

برای مبارزه با بیابان زایی چه کارهایی انجام می شود؟

 

با گسترش بیابان ها و حرکت ماسه های روان مزارع، شهر ها و روستا های اطراف بیابان ها در معرض خطر قرار می گیرند وآسیب می بینند.به همین جهت مبازه با بیابان زایی از جمله برنامه های است که در اغلب کشورهایی که با گسترش بیابان مواجه هستند،انجام می گیرد.

*تثبیت ماسه های روان از طریق کاشتن گیاهان و ایجاد بادشکن با دیواره هایی از بوته ها و گیاهان خشک . سرشاخه ها به صورت نواری  یا شطرنجی روی تپه های ماسه ای انجام می گیرد.

*پاشیدن مالچ نفتی روی ماسه های روان برای جلوگیری از حرکت آن ها.

امروزه در ایران با تثبیت ماسه های روان و روش های کنترل بیابان زایی سعی می شود پوشش گیاهی در اراضی وسیعی احیا گردد و شرایط تجدید حیات طبیعی فراهم شود.

با دیدن  این چشم انداز جغرافیایی  به یاد کدام محیط می افتید؟ آیا تا به حال از خود پرسیده اید که چرا بیابان ها به وجود آمده اند و چه ویژگی هایی دارند؟

بیابان هابخش هایی  از مناطق خشک هستند که برای آشنایی بیش تر با آن ها بهتر است ابتدا با ویژگیهای مناطق خشک آشنا شوید

 

ویزگی های آب هوایی مناطق خشک:

 

بارندگی در مناطق خشککم و.نامنظم است.

میزان بارش در سال های مختلف متفاوت است وممکن است  حتی چندین سال هیچ گونه بارشی در انجا صورت نگیرد .

بارش اغلب شدید وبه صورت رگبار است.

به علت گرما خشکی هوا و وزش بادهای شدیدمیزان تبخیر وتعرق بیشتر  از بارندگی سالانه است .

دانشمندان برای تقسیم بندی مناطق خشک از معیارهای مختلفی مانند میزان بارش،   تبخیر، درجه حرارت  وپوشش گیاهی وغیره استفاده کرده اند وبنابراین،تقسیم بندی های مختلفی  برای مناطق خشک وجود دارد.درجدول زیر ،یکی از این تقسیم بندی ها ذکر می شود.

 

تعریف وپراگندگی بیابان

برای بیابان تعاریف متعددی بیان شده است .در همه ی این تعاریف به دو ویژگی اغلب بیابان ها یعنی کمبود بارش وتبخیر زیاد تاکیدمی شود .

همان طور که در نقشه مشاهده می کنیددر سطح زمین چند کمربند

عمده ی بیابانی وجود دارد که مهم ترین  آ ن ها در نیمکره ی شمالی 

از مجاورت اقیانوس اطلس تا حدود چین کشیده شده که شامل صحرای بزرگ آفریقا،بیابان عربستان،ایران،ترکستان،گبی وتارمی باشد

 

علل ایجاد بیابان

عوامل مختلفی موجب پیدایش مناطقخشک وبیابانی می شود.که سه عامل مهم وموثر در ایجاد آن هاعبارت اند از:

فشار زیاد جنب حاره ای:فشار هوا در تمام عرض های جغرافیایی یکسان

نیست.وقتی در جایی فشار هوا کم باشد،هوابه علت سبکی بالا رفته،سرد می شود،وپس ازسرد شدن در صورت وجود رطوبت کافی وسایر شرایط لازم موجب بارندگی   می شود .هوای گرمو مرطوب استوایی پس ازایجاد بارش به سبب سنگین شدن و تراکم در عرض های جغرافیایی مذکور فرو می نشیند و یک منطقه پر فشار(فشار زیاد جنب حاره)را به وجود می آورد این توده ی هوا با از دست دادن رطوبت خود فرو می نشیند.(نشست هوا یا سوبسیدانس) نتیجه ی این امر کم شدن رطوبت و گرمی هوا و صاف بودن آسمان(بیابانی شدن)در این مناطق می باشد.

 

*جریان های آب سرد ساحلی اقیانوسی:

         جریان های سرد اقیانوسی که از قطب جنوب به سمت استوا حرکت می کنند،در برخی سواحل با ایجاد هوای سرد و نشست هوا، مانع ایجاد بارش در این نواحی می شوند،مانند بیابان آتاکاما و اریکا در آمریکای جنوبی و بیابان نامیبا در آفریقا.

*دوری از منابع رطوبت و وجود کوهستان در مقابل مرود توده های هوا:

 

مناطق خشک  و بیابانی ایران

با توجه به آموخته های قبلی بگویید آیا ایران از مناطق خشک جهان محسوب می شود؟میانگین بارندگی در ایران چقدر است؟ به نقشه ی ناهمواری های ایران توجه کنید،آیا در ایران بیابان های وسیع وجود دارند؟کدام بیابان ها؟ در خشکی سرزمین ایران و پیدایش بیابان ها عوامل زیر دخالت دارند:

* ایران در منطقه ای از جهان قرار گرفته که به سبب نزدیکی به مدار راس السرطان تحت تاثیر فشار زیاد جنب حاره قرار دارد،این عامل مهم ترین علت خشکی آب و هوای ایران است.

*کوه های زاگرس و البرز مانع ورود هوای مرطوب به نواحی خشک داخلی و تشدید شرایط بیابانی می شود.

*بخش وسیعی از ایران از منابع رطوبتی دریا ها و اقیانوس ها دور است.

 

جنب حاره

 نشست هوای خشک و گرمای زیاد در اطراف مدار راس السرطان و راس الجدی مانع از ایجاد بارش می شود.

 صحرای آفریقا،دشت لوت و بیابان عربستان

 

بیابان  ساحلی

  عبور جریان آب سرد از کنار سواحل در برخی نقاط موجب سرد شدن و نشست هوا و جلوگیری از بارش می شود.

 بیابان آتاکاما، اریکا و نامیب

 

داخلی در عرض های متوسط

 دوری از منابع رطوبتی و قرار گرفتن در پشت کوه ها که مانع از رسیدن توده هوای مرطوب به این بیابانها می شود

 گبی،تاکلاماکان