نقشه خوانی یعنی چه؟

نقشه خوانی یعنی نحوه استفاده از نقشه و اساس نقشه‏خوانی بر دو اصل استوار است: اول اطلاعات حاشیه نقشه و دوم اطلاعات متن نقشه که اطلاعات حاشیه نقشه شامل موارد زیر می‏شود:

    1-   عرض جغرافیایی که به موازات خط استوا می باشد

   2-  طول جغرافیایی به موازات نصف‏النهار مبدأ یا گرینویچ می‏باشند

بقیه در ادامه مطلب...

زکات علم در نشر آن است. امام علی(ع)

نقشه خوانی

 


بشر از دیرباز برای کشف ناشناخته‏ها و شناسایی محیط اطراف خود به کسب اطلاعات می‏پرداخته است. این کوشش در ابتدا، جنبه‏ی رفع نیازهای اولیه را داشت. لیکن با پیدایش جوامع و پیچیدگی پدیده‏های روی زمین ابعاد گسترده‏ای یافت (مقیمی، همراه، 1373:1). یکی از جلوه‏های عینی دریافت اطلاعات از محیط طبیعی نقشه است. ضرورت تهیه نقشه بر همه کسانی که به محاسن اطلاعات تصویری واقف‏اند روشن است و بدون تردید می‏توان ادعا کرد که اجرای هر طرح مطالعاتی، آبادانی، گردشگری و زیارت بدون بهره‏گیری از نقشه میسر نخواهد بود و یا مشکلاتی را به همراه خواهد داشت.

 

    موضوعاتی که در نقشه می‏گنجد متنوع است و همین امر، کاربرد نقشه را وسعت می‏بخشد و تمام کارشناسان و کاربران نقشه در چند دهه‏ی اخیر سعی بر آن داشتند که از اطلاعات تصویری بهره بیشتری برده و نقشه را وسیله‏ی مناسبی برای برآورده ساختن نیازهای خود بدانند.

 

    همچنین از آنجا که میدان و توانایی دید انسان محدود است لذا مشاهده یکپارچه حتی یک شهر کوچک نیز به طور مستقیم ممکن نیست زیرا حتی

 

 اگر با استفاده از امکانات تکنیکی امروزی نظیر هواپیما و هلی‏کوپتر پهنه مورد مطالعه را از فاصله دور بررسی کنیم اگرچه میدان دید وسیع‏تر می‏شود ولی در مقابل، به نسبت افزایش فاصله جزئیات بیشتری از چشم‏انداز غیرقابل تشخیص خواهد شد. علاوه بر این هنگامی که تمامی کره زمین به عنوان یک واحد جغرافیایی مورد بحث است، حتی دیدن خطوط کلی‏تر نظیر پراکندگی آب و هوا و خشکی هوا و کشورها مقدور نیست.

 

    اگرچه در تمام رشته‏های علوم زمینی و برخی کارکردهای دیگر از نقشه به عنوان یک وسیله آموزش به طور وسیع استفاده می‏شود ولی برای گردشگری و سفر به کشورهای مختلف به‏ویژه کشورهای زیارتی چون عربستان، عراق و سوریه برای کارگزاران حج و زیارت اهمیت خاصی دارد.

 

    شناسایی و پیدا کردن شهرهای زیارتی و مقدس چون مدینه و مکه بر روی نقشه‏های عربستان یا کربلا، سامرا، نجف در عراق و شهر شام، حلب و دمشق در سوریه از نیازهای ضروری به شمار می‏رود. در مقیاس بزرگتر کاربرد نقشه در نقشه‏های شهرهای گفته شده غیرقابل انکار است. به طور مثال پیدا کردن محل خیمه‏های ایرانی‏ها، منا، محل قربانی، بزرگراه‏ها، هتل‏ها، بازارهای مهم، مساجد قدیمی در شهرهای مکه و مدینه اهمیت تدریس نقشه و نقشه‏خوانی را در کشورهای مذکور نشان می‏دهد. این مهم نیز در سفر به کشورهای عراق و سوریه و پیدا کردن شهرهای مورد نظر بر روی نقشه کشور و پیدا کردن مکان‏های مقدس، هتل‏ها، خیابان و . . . بر روی نقشه شهری مصداق پیدا می‏کند.

 

 نقشه خوانی

2- تعریف نقشه:

 

    نقشه تصویر قائم از تمامی یا قسمتی از سطح کره زمین روی یک سطوح مستوی است که به نسبت به مقیاس معینی کوچک شده و عوارض و

 

پدیده‏ها و عوارض مختلف به طور انتخابی و با علائمی خاص روی آن نشان داده شده است. بنابراین نقشه وسیله‏ای که اگر به طور صحیح مورد بهره‏برداری قرار گیرد می‏تواند اطلاعات سودمندی از قبیل مساحت، موقعیت ارتفاعات، مکان‏ها، راههای ارتباطی و غیره را در اختیار کاربر یا استفاده‏کننده قرار دهد (عارف‏زاده، 1378:5).

 

 

3- روش تهیه نقشه: عکس‏های هوایی و تصاویر ماهواره

 

    عکس‏های هوایی که توسط هواپیمای مخصوص تهیه می‏شوند مبنایی برای تهیه نقشه به شمار می‏روند. در ایران اولین عکسبرداری هوایی در 22 اردیبهشت سال 1335 صورت گرفت (زبیری، دالکی، 1378:5) عکسهای هوایی در اکثر رشته‏های علمی برای پیش‏برد عملیات شناسایی و اندازه‏گیری به کار برده می‏شوند. نقشه‏برداری هوایی و تهیه نقشه، امور کشاورزی و منابع طبیعی، حفاظت خاک و آبخیزداری، مطالعات زیستی، تشخیص آلودگیها، بررسی توسعه شهری، طراحی راهها، گردشگری و باستان‏شناسی و ... از کاربردهای عکس هوایی است. تفسیر عکس هوایی توسط استرسکوپ صورت می‏گیرد. امروزه تصاویر ماهواره‏ها به خصوص ماهواره‏های پیشرفته تهیه نقشه را نیز میسر ساخته که از دقت قابل توجهی نیز برخوردار است.

 

 

4- نقشه‏خوانی چیست:

 

    اساس نقشه‏خوانی بر دو اصل استوار است: اول اطلاعات حاشیه نقشه و دوم اطلاعات متن نقشه که اطلاعات حاشیه نقشه شامل موارد زیر می‏شود:

 

    1ـ طول و عرض جغرافیایی.

 

    طول جغرافیایی به موازات نصف‏النهار مبدأ یا گرینویچ می‏باشند که بین

 

 180-0 درجه شرقی و 180-0 درجه غربی قرار دارند. به عبارت دیگر نصف‏النهارات دایره‏هایی هستند که از دو قطب کره‏ی زمین عبور می‏کنند و زمین را به دو نیم‏کره شرقی و غربی تقسیم می‏نمایند.

 

    عرض جغرافیایی دوایری به موازات خط استوا هستند که بین 90-0 درجه شمال و 90-0 درجه جنوب آن قرار می‏گیرند.

 

    2ـ کادر نقشه که به شکل عمدتا مستطیل نقشه دربر می‏گیرد.

 

    3ـ عنوان نقشه که در بالای کادر نوشته می‏شود.

 

    4ـ جهت‏ها.

 

    ما به طور روزمره جهت بعضی از عوامل یا پدیده‏ها را با اصطلاحات سمت راست، سمت چپ، جلو، عقب و نظایر آن نشان می‏دهیم. درواقع جهت آن پدیده‏ها نسبت به یک نقطه مبداء مشخص می‏کنیم. این نقطه مبداء ممکن است شخص ناظر یا مکان معینی باشد. اما در روی نقشه‏های جغرافیایی، امتداد نقطه شمال جغرافیایی به عنوان مبداء مورد استفاده قرار می‏گیرد و جهت و امتداد هر نقطه‏ای در سطح زمین نسبت به امتداد شمال به عنوان مبداء مقایسه می‏گردد. بر این اساس نصف‏النهارات، امتداد شمال به جنوب و مدارات، امتداد مشرق به مغرب را نشان می‏دهند.

 

    اما ساده‏ترین راه برای پیدا کردن جهت‏های جغرافیایی روشی ساده ولی عملی است به این صورت که اگر دست راست به سمت طلوع خورشید و دست چپ در جهت غروب خورشید باشد دست راست سمت مشرق و دست چپ سمت مغرب را نشان می‏دهد. به این ترتیب سمت مقابل شمال و پشت سر جنوب را تعیین می‏کند که سمت شمال به عنوان مبداء انتخاب می‏گردد.

 

 

1-4- انواع شمال

 

    همان‏گونه که اشاره گردید در تعیین جهت و امتداد نقاط و موقعیت‏ها، امتداد شمال به عنوان امتداد مبداء درنظر گرفته می‏شود. به طور کلی در کارهای جغرافیایی برای سنجش امتدادها، سه امتداد مبنا به شرح زیر وجود دارد:

 

الف: شمال حقیقی یا شمال جغرافیایی True North

 

    امتداد شمال حقیقی هر نقطه همان‏گونه که قبلاً اشاره گردید، امتداد نصف‏النهاری است که از آن نقطه می‏گذرد. بدیهی است نصف‏النهارها به قطب شمال حقیقی ختم می‏گردند. امتداد شمال حقیقی را با یک فلش ì یا علامت ستاره، در حاشیه نقشه نشان می‏دهند.

 

 

ب: شمال مغناطیسی: Magnetic North

 

    هنگام استفاده از نقشه و توجیه آن، مشخص نمودن امتداد شمال حقیقی در روی زمین مشکل است و عموما برای رفع این مشکل، از قطب‏نما استفاده می‏کنند. جهت شمالی که عقربه قطب‏نما نشان می‏دهد شمال مغناطیسی می‏باشد. این امتداد، بر امتداد شمال حقیقی منطبق نیست و شمال مغناطیسی نسبت به شمال حقیقی، دارای مقداری انحراف است که آن را «انحراف مغناطیسی» می‏گویند (یمانی، 1382:33).

 

 

ج: شمال شبکه: Gride North

 

    امتداد شمالی محورهای شبکه را در مختصات قائم‏الزاویه‏ای شمال شبکه می‏نامند. درحقیقت نصف‏النهارات و مدارها (عرض‏ها) برهم عمودند و بالای آن شمال و مقابل آن جنوب قرار می‏گیرند.

 

 

2-4- روش پیدا کردن شمال جغرافیایی:

 

    چنان که گفته شد یافتن جهت شمال یکی از ضروریات نقشه‏خوانی است. علاوه بر توجیه نقشه اغلب در کارهای روزانه نیز یافتن سمت شمال مسائل گوناگونی را مطرح می‏سازد.

 

 

یافتن سمت شمال به کمک خورشید و سایه سردستک

 

    این طریقه که یکی از ساده‏ترین شیوه‏های یافتن می‏باشد به این شرح است که دستکی را که در ازای آن حدود 120 سانتی‏متر باشد انتخاب کرده و آن را در زمین آفتابگیر مسطح و همواری فرو برید و محل سایه سردستک را (در هر موقع از روز فرق نمی‏کند) به وسیله میخ و یا قطعه سنگی روی زمین علامت بگذارید. حدود ده دقیقه صبر کرده و دوباره محل سایه سر دستک را با علامت دیگری مانند چوب یا میخ روی زمین نشانه‏گذاری کنید. حال دو نقطه‏ای را که نشانه‏گذاری کرده‏اید به وسیله خط مستقیمی بهم متصل ساخته و آن را قدری ادامه دهید. این خط درواقع جهت غرب به شرق را مشخص می‏سازد بدین ترتیب که نقطه یکم سوی مغرب و نقطه دوم شرق را نمایش می‏دهد.

 

    حال خط مستقیمی را بر هر نقطه از خط مشرق مغرب که مورد نظرتان باشد عمود سازید تا امتداد شمال و جنوب بدست آید. باید توجه داشت که عمود بودن دستک بر سطح زمین ضرورتی ندارد و مورب هم که باشد اشکالی ندارد (جعفری، 1363:30)

 

 

یافتن شمال با استفاده از برابری سایه‏های دستک

 

    این طریقه نسبت به روش قبل (سایه سردستک) دارای دقت بیشتری است و طرز کار آن به شرح زیر می‏باشد:

 

    دستکی را به طور قائم در زمین آفتاب‏گیر همواری که بتواند حداقل سایه‏ای به درازای حدود 30 سانتی‏متر ایجاد کند فرو ببرید و محل سایه را در زمان پنج تا ده دقیقه پیش از ظهر به وسیله میخ یا قطعه سنگی روی زمین مشخص سازید. حال کمانی به مرکز پای دستک و شعاع درازای سایه آن به کمک ریسمان روی زمین رسم کنید.

 

    بدیهی است هرچه به ظهر نزدیک شویم از طول سایه کاسته شده و درازای آن در ظهر به حداقل می‏رسد و از ظهر به بعد دوباره بر درازای آن افزوده می‏شود تا هنگامی که سایه مزبور کمان رسم شده را قطع نماید. محل برخورد سایه دستک با کمان مزبور را بدون درنگ روی زمین نشانه‏گذاری کنید و دو نقطه مزبور را به وسیله خط راستی بهم متصل سازید تا مشرق ـ مغرب بدست آید.

 

    خطی از پای دستک به خط مشرق ـ مغرب عمود سازید تا کمان مزبور را در نقطه‏ای قطع نماید و امتداد شمال مشخص گردد. باید توجه داشت که دقت این روش به سرعت عمل و دقت عامل در هنگام برخورد مجدد سایه و کمان دایره دارد.

 

 

 

یافتن شمال در شب

 

    در هنگام شب برای شمال‏یابی از ستارگان استفاده می‏شود. برای این منظور در نیم‏کره شمالی می‏توان از اشکال فلکی دب اکبر کمک گرفت و ستاره قطبی را به آسانی پیدا کرد. در نیم‏کره جنوبی نیز از ستارگان دیگری به نام صلیب جنوبی کمک گرفته شده و مطابق شکل محل قطب جنوب را به دست می‏آورند.

 

    مطابق شکل اگر فاصله میان ستارگان 7 و 6 از صورت فلکی دب اکبر (خرس بزرگ) را از جهت 6 به 7 پنج برابر کنیم به ستاره نسبتا درخشانی می‏رسیم که به آن ستاره‏ی قطبی یا ستاره جدی می‏گویند. این ستاره در امتداد محور چرخشی زمین بر فراز شمال کره‏ی زمین قرار گرفته و امتداد شمال جغرافیایی را نشان می‏دهد.

 

    در قطب جنوب مطابق شکل صورت فلکی صلیب جنوبی اگر فاصله میان ستارگان 2 و 3 از جهت 2 به 3 چهار و نیم برابر کنیم به نقطه‏ای می‏رسیم که در امتداد چرخش زمین و بر فراز قطب جنوب کره‏ی زمین قرار گرفته است. این نقطه امتداد جنوب جغرافیایی را نشان می‏دهد.

 

شمال‏یابی به کمک ساعت:

 

    امتداد تقریبی شمال و جنوب را می‏توان به کمک ساعت به شرح زیر بدست آورد:

 

 

الف: در نیمکره شمالی

 

    نوک عقربه ساعت شمار را طوری متوجه خورشید بسازید که پایه آن درست در زیر عقربه ساعت‏شمار قرار گیرد. در این حال نیمساز زاویه حاصل از عقربه ساعت‏شمار و عدد 12 نمایشگر جنوب و سوی دیگر آن شمال را نشان می‏دهد.

 

ب: در نیمکره جنوبی

 

    عدد 12 ساعت را متوجه خورشید کرده و نیمساز زاویه عقربه ساعت شمار و عدد 12 را نظری رسم کنید. در این حال امتداد نیمساز معرف شمال و سوی دیگر آن جنوب را به‏طور تقریب نشان می‏دهد.

 

روش پیدا کردن قبله

 

الف ـ قطب ‏نما

 

ب ـ آزیموت مکه

 

    چون تعیین سمت قبله یکی از مسائل مساجد و نمازخانه‏ها است، از این رو به نحوه‏ی محاسبه از یموت جغرافیایی مکه که درواقع همان سمت قبله است به شرح زیر اشاره می‏شود:

 

    اصولاً برای محاسبه‏ی سمت قبله، مختصات جغرافیایی شهری که در آن به سر می‏بریم و همچنین مختصات جغرافیایی شهر مکه ضروری است. برای این کار اختلاف طول جغرافیایی نقطه مورد نظر یا شهر مورد نظر را با شهر مکه حساب می‏کنیم سپس اختلاف عرض جغرافیایی نقطه مورد نظر با شهر مکه را نیز بدست می‏آوریم و بعد اختلاف طول‏ها را بر اختلاف عرض‏ها تقسیم می‏کنیم و عدد زاویه‏ای که حاصل می‏شود با مراجعه به جداول مثلثاتی یا ماشین حساب تانژانت آن را حساب می‏کنیم که این آزیموت مستقیم مکه به تهران است.

 

 

تعیین سمت قبله با ساده‏ترین شیوه

 

    قبله‏یابی و تعیین سمت قبله از مباحث بنیادین علم هیئت و نجوم اسلامی است و دانستن سمت قبله در بسیاری از عبادات امری ضروری است. یکی از شیوه‏های دقیق جهت‏یابی قبله، استفاده از سایه شاخص به هنگام زوال ظهر مکه معظمه در روزهای 6 خرداد و 24 تیر است. بر این پایه می‏توانید با استفاده از یک شاخص و تعیین سایه شاصخ در این دو روز، سمت دقیق قبله هر مکانی را در نیمکره شمالی به سادگی بیایید.

 

    مکه معظمه که قبله مسلمانان در آن واقع است، در طول جغرافیایی 39 درجه و 54 دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی 21 درجه و 27 دقیقه شمالی قرار دارد.

 

 

در روزهای 6 خرداد و 24 تیر هر سال، میل خورشید (فاصله مرکز خورشید تا استوای سماوی) با عرض جغرافیایی مکه برابر می‏شود و به عبارت دیگر، در هنگام ظهر شرعی، خورشید درست در سمت‏الرأس مکه قرار می‏گیرد؛ درنتیجه شاخص در مکه سایه نخواهد داشت و لذا در هر مکانی که ایستاده باشید، خلاف جهت سایه‏ی شما، سمت صحیح قبله را نشان می‏دهد. برای آنکه این عمل به دقت انجام پذیرد، می‏توان از یک میله‏ی عمود بر زمین یا شاغول استفاده کرد و خلاف جهت سایه‏ی آن را در این دو روز از سال در هنگام ظهر مکه (ساعت 13 و 48 دقیقه روز 6 خرداد و ساعت 13 و 57 دقیقه روز 24 تیر) مشخص نمود. به این ترتیب جهت صحیح قبله در محل مورد نظر به دست می‏آید.

 

6 خرداد، ساعت 13 و 48 دقیقه به وقت ایران

 

24 تیر، ساعت 13 و 57 دقیقه به وقت ایران

 

 

 

استفاده از دستگاه GPS

 

    جدیدترین وسیله‏ی تعیین مشخصات جغرافیایی و قبله GPS است که با ارتباط با ماهواره‏های مختلف، طول، عرض، ارتفاع و جهت قبله‏ی هر نقطه امکان‏پذیر است.

 

 

5ـ مقیاس:

 

    همان طور که در تعریف نقشه داریم یکی از ارکان نقشه، مقیاس آن بود که تعریف کوچک شدن عوارض به نسبت معین است. آنچه که مسلم است ترسیم عوارض سطح زمین به همان اندازه طبیعی امکان‏پذیر نیست و ناگزیر باید عوارض طبیعی را به نسبت‏های معینی کوچک کرد تا انتقال و ترسیم آنها بر روی نقشه میسر شود.

 

    به عبارتی می‏توان مقیاس نقشه را چنین تعریف کرد که مقیاس عبارت است از نسبت فاصله مستقیم دو نقطه معین در روی نقشه به فاصله مستقیم همان دو نقطه بر روی زمین، یا نسبت کوچک شدن فاصله دو نقطه روی نقشه به فاصله همان روز نقطه روی زمین را مقیاس می‏گویند (یمانی، 1382:41).

 

    مقیاس اساسی‏ترین فاکتور روی نقشه است و در تمام نقشه‏ها باید مقیاس آن مشخص شود. در فرمول مقیاس، E مقیاس، d فاصله دو نقطه بر روی نقشه و D فاصله دو نقطه بر روی زمین است.

 

 

 

E = d/D

 

انواع مقیاس:

 

الف ـ مقیاس لفظی

 

    نسبت کوتاه شدن طول خطوط یا فاصله‏ها یعنی مقیاس در نقشه‏های

 

 

 قدیمی اغلب به صورت لفظی بوده و با جملاتی از قبیل: یک سانتی‏متر برابر یک کیلومتر است یا یک سانتی‏متر بر یک کیلومتر بیان می‏شد (جداری عیوضی، 1369:33).

 

 

ب ـ مقیاس کسری

 

    در اغلب نقشه‏ها به صورت یک کسر ساده بیان می‏شود. صورت کسر همیشه عدد یک (واحد) می‏باشد و به این ترتیب نسبت کوتاه شدن فواصل یا خطوط به دقیق‏ترین و روشن‏ترین شکل خود نشان داده می‏شود. هر واحدی که به صورت کسر داده شد مخرج نیز همان واحد را خواهد داشت.

 

    برای مثال در مقیاس 1/400,000 ، فاصله دو آبادی بر روی نقشه یک سانتی‏متر است و فاصله آنها بر روی زمین400,000سانتی‏متر.

 

    باید توجه داشت که قاعدتا فاصله روی زمین را به متر و کیلومتر بیان می‏کنند ولی در کسر صورت و مخرج باید یک واحد اندازه‏گیری باشند. در مقیاس کسری بالا می‏توان گفت که هریک سانتی‏متر روی نقشه معادل 400,000سانتی‏متر یا 4000 متر یا 4 کیلومتر بر روی زمین است.

 

    مسأله 1 : فاصله دو روستا بر روی نقشه‏ای به مقیاس1/50,000 ، چهار سانتی‏متر است. فاصله آنها بر روی زمین چقدر است؟

 

    حل: با توجه به کسر 1/50,000، هر سانتی‏متر روی نقشه معادل پنجاه هزار سانتی‏متر بر روی زمین است که معادله‏ای ساده می‏توان فاصله آنها را بر روی زمین از روی فرمول E = d/D بدست آورد.

 

E =1/50,000

 

d = 4 سانتی‏متر

 

D = ?

 

سانتی‏متر روی زمین             1 سانتی‏متر روی نقشه

 

              4                                        50,000

 

× = 50،000 x 4 = 200،000   فاصله به سانتیمتر روی زمین

 

D = 200،000 ÷100 = 2000   فاصله به متر روی زمین

 

D = 2000 ÷ 1000 = 2          فاصله به کیلومتر بر روی زمین

 

    مسأله 2 : اگر فاصله دو شهر بر روی نقشه‏ای 5 سانتی‏متر و بر روی زمین این دو شهر به فاصله 50 کیلومتر باشند مقیاس نقشه را بدست آورید.

 

    حل: مطابق فرمول E = d/D ، مقیاس نقشه محاسبه می‏شود.

 

d = 5 سانتیمتر

 

D = 50 کیلومتر

 

    چون صورت و مخرج کسر باید یک واحد باشند و صورت 5 سانتی‏متر است بنابراین D را که فاصله روی زمین است به سانتی‏متر تبدیل می‏کنیم:

 

D = 50 x 1000 = 50،000    کیلومتر به متر

50،000 x 100= 5000،000    متر به سانتیمتر

 

E = d/D =  5/5000،000 = 1/1000،000

 

مقیاس خطی یا ترسیمی:

 

    مقیاس نقشه معمولاً به صورت خطوط مدرجی ترسیم می‏شود که به واحدهای معادل زمینی تبدیل شده‏اند. مقیاس خطی دارای دو قسمت است.

 

 قسمت اول تقسیمات سمت راست صفر و قسمت دوم تقسیمات جزئی سمت چپ صفر است که به پاشنه‏ی مقیاس معروف است.

 

          کیلومتر    5              4               3               2               1               0                                             1000 متر

                            

مسأله: مقیاس 000/5001 را به مقیاس خطی تبدیل نمائید.

 

حل: خطی به طول پنج سانتی‏متر رسم می‏کنیم و آن را به واحدهای یک سانتی‏متری تقسیم می‏کنیم و به شکل اعداد را قرار می‏دهیم.

 

         کیلومتر    20                15              10                 5                 0                                                     5000 متر

 

    قسمت سمت چپ صفر تقسیمات جزئی که هر کدام هزار متر و تقسیمات سمت راست صفر هر واحد یک سانتی‏متری معادل پنج کیلومتر می‏باشد. همان طور که ملاحظه می‏شود تقسیمات جزئی یعنی سمت چپ صفر یک سانتی‏متر معادل 5000 متر است که پنج واحد جزئی‏تر هزار متری تقسیم شده است. واحد جزئی می‏توانست به ده واحد جزئی‏تر 500 متر نیز تقسیم شود.

 

6ـ محاسبه طول و مساحت از طریق مقیاس نقشه:

    نقشه دارای مقیاس است، بنابراین می‏توان فواصل نقاط و نیز مساحت پهنه‏ها را اندازه‏گیری کرد.

اندازه‏گیری خطوط مستقیم

 

الف: با استفاده از مقیاس کسری

    فاصله شهری با روستایی بر روی نقشه‏ای به مقیاس1/20،000، 5 سانتی‏متر است. فاصله آنها بر روی زمین چقدر است؟

 

E = d/D           1/20،000 = 5/D

 

D = 5 x 20،000 = 100،000      فاصله روی زمین به سانتیمتر

 

100،000 ÷ 100 = 1000           فاصله روی زمین به متر

 

1000 = 1000 = 1                   فاصله روی زمین به کیلومتر

 

 

 

ب: روشهای اندازه‏گیری طول خطوط منحنی

 

1ـ اندازه‏گیری با نخ

    یک تکه نخ را به تدریج بر مسیر مورد اندازه‏گیری منطبق نموده، سپس با کشیدن دو سر نخ آن را به یک امتداد مستقیم تبدیل می‏کنیم و سپس طول آن را با خط‏کش یا مقیاس خطی نقشه قرائت می‏کنیم.

 

2ـ اندازه‏گیری با لبه کاغذ

    طول مسیر مورد اندازه‏گیری را با مداد، تبدیل به پاره‏خطهایی می‏کنیم که این پاره‏خط‏ها امتداد نسبتا مستقیمی داشته باشند. سپس با قرار دادن لبه کاغذ، پاره‏خط را به روی کاغذ انتقال داده و مسیر را تبدیل به یک امتداد مستقیم می‏نمائیم و درنهایت با استفاده از خط‏کش یا مقیاس خطی، فاصله مورد نظر را بدست می‏آوریم.

 

3ـ اندازه‏گیری به وسیله کورویمتر

    کورویمتر یا منحنی‏سنج دستگاهی است با یک صفحه مدرج (مطابق تصویر) که در انتهای آن چرخ کوچکی تعبیه شده است. برای اندازه‏گیری باید این چرخ را به طور دقیق روی مسیر مورد اندازه‏گیری حرکت داد. طول مسیر طی شده برحسب مقیاس یا یکی از واحدهای متریک از روی صفحه مدرج کورویمتر قرائت شده و با توجه به مقیاس نقشه محاسبه می‏گردد.

در میان روشهای گفته شده دقت کورویمتر و سرعت آن از همه بیشتر است.

 

رابطه بین مقیاس و مساحت سطوح

    باید توجه داشت که مقیاس، بیانگر نسبت کوچک شدن فاصله‏هاست، نه مساحت‏ها، برای مثال، یک فاصله یک سانتیمتری روی نقشه 50000:1 برابر 500 متر است، اما یک پهنه یک سانتیمتر مربعی، روی همین نقشه، برابر 250000 متر مربع می‏باشد. زیرا هر سطح دارای دو بعد است، (طول و عرض) و هرگاه یک سطح بر روی نقشه ترسیم می‏شود، هر دو بعد آن به نسبت مقیاس کوچک می‏گردد. از این رو کوچک شدن سطوح، با توان دوم (مجذور) مقیاس نقشه متناسب است. مقیاس نقشه موجود در تصویر زیر دو برابر بزرگ شده است.

    در صورتی که ابعاد آن، 4 برابر بزرگتر است. زیرا همانگونه که اشاره گردید، مقیاس بیانگر نسبت کوچک شدن فاصله‏هاست، نه مساحت‏ها. بنابراین اگر هر کدام از اضلاع نقشه را دو برابر بزرگ کنیم، ابعاد آن همانند تصویر، در عمل 4 برابر بزرگتر خواهد شد. چون ضلع نقشه درواقع یک فاصله است.

 

روش محاسبه مساحت پهنه‏ها روی نقشه

    همان‏گونه که ذکر گردید، مساحت روی نقشه با مجذور مقیاس متناسب است. بنابراین اگر مساحت بدست آمده از روی نقشه را در مجذور مخرج مقیاس کسری ضرب کنیم، مساحت معادل آن روی زمین به دست می‏آید.